Trong chăn nuôi hiện đại, dịch bệnh là rủi ro lớn nhất đe dọa hiệu quả kinh tế và sự ổn định của cả ngành. Từ dịch tả lợn châu Phi đến cúm gia cầm, các đợt bùng phát có thể xóa sổ đàn vật nuôi chỉ trong thời gian ngắn. An toàn sinh học (biosecurity) chính là lá chắn đầu tiên và quan trọng nhất, được xây dựng không phải từ một loại thuốc hay vắc-xin duy nhất, mà từ một hệ thống các biện pháp quản lý chặt chẽ và nhất quán.
An toàn sinh học là gì
An toàn sinh học là tập hợp các biện pháp và quy trình nhằm giảm thiểu nguy cơ mầm bệnh xâm nhập vào cơ sở chăn nuôi, lây lan giữa các cá thể và khu vực bên trong, cũng như phát tán ra bên ngoài. Nguyên tắc cốt lõi là ngăn chặn từ xa và tạo ra nhiều lớp phòng thủ, thay vì chỉ xử lý khi dịch đã xảy ra.
Về bản chất, an toàn sinh học dựa trên hiểu biết về con đường lây truyền của mầm bệnh: qua tiếp xúc trực tiếp giữa các con vật, qua con người và phương tiện, qua thức ăn và nước uống, qua động vật trung gian như chuột và côn trùng, và qua không khí trong khoảng cách gần.
Ba trụ cột: cách ly, vệ sinh và tiêm phòng
Một chương trình an toàn sinh học hiệu quả thường được xây dựng quanh ba nhóm biện pháp bổ trợ lẫn nhau. Cách ly nhằm tạo ranh giới rõ ràng giữa khu vực sạch và khu vực có nguy cơ. Vệ sinh loại bỏ và tiêu diệt mầm bệnh trên bề mặt, dụng cụ và cơ thể. Tiêm phòng nâng cao miễn dịch chủ động cho đàn vật nuôi.
- Kiểm soát chặt người và phương tiện ra vào, có khu vực sát trùng tại cổng.
- Cách ly vật nuôi mới nhập đàn trước khi cho nhập chuồng chung.
- Áp dụng nguyên tắc "cùng vào - cùng ra" theo lô để cắt vòng lây nhiễm.
- Vệ sinh, khử trùng chuồng trại và dụng cụ định kỳ và sau mỗi lứa.
- Tiêm phòng đầy đủ theo lịch và theo khuyến cáo thú y địa phương.
Quản lý chất thải và môi trường chăn nuôi
Chất thải chăn nuôi vừa là nguồn ô nhiễm môi trường, vừa là nơi tồn lưu và phát tán mầm bệnh. Quản lý chất thải tốt do đó là một phần không thể tách rời của an toàn sinh học. Phân, nước thải và xác vật nuôi chết cần được thu gom, xử lý và tiêu hủy đúng quy trình để tránh trở thành ổ dịch.
Nhiều mô hình hiện nay kết hợp xử lý chất thải với thu hồi giá trị, chẳng hạn sản xuất khí sinh học (biogas) hoặc ủ phân hữu cơ, vừa giảm ô nhiễm vừa tạo thêm nguồn thu. Tuy nhiên, quá trình xử lý phải bảo đảm tiêu diệt được mầm bệnh trước khi tái sử dụng.
Mô hình chuồng trại và thiết kế phòng dịch
Thiết kế chuồng trại đóng vai trò nền tảng cho an toàn sinh học. Một cơ sở được quy hoạch hợp lý sẽ phân tách rõ khu vực chăn nuôi, khu vực hành chính và khu vực xử lý chất thải, đồng thời bố trí đường đi một chiều để hạn chế lây nhiễm chéo. Hệ thống thông gió, kiểm soát nhiệt độ và mật độ nuôi phù hợp cũng giúp giảm stress và tăng sức đề kháng cho vật nuôi.
Đối với các bệnh nguy hiểm như dịch tả lợn châu Phi hiện chưa có vắc-xin thương mại rộng rãi và hiệu quả ổn định, an toàn sinh học nghiêm ngặt gần như là biện pháp phòng ngừa chủ lực. Với cúm gia cầm, việc kết hợp tiêm phòng và kiểm soát tiếp xúc với chim hoang dã là đặc biệt quan trọng.
Chi phí đầu tư cho an toàn sinh học luôn nhỏ hơn nhiều so với thiệt hại khi dịch bùng phát; phòng bệnh chủ động là chiến lược kinh tế nhất trong chăn nuôi.
Vai trò của tập huấn và nâng cao nhận thức
Ngay cả hệ thống an toàn sinh học được thiết kế tốt cũng có thể thất bại nếu người lao động không tuân thủ quy trình một cách nhất quán. Do đó, tập huấn và nâng cao nhận thức là yếu tố quyết định. Người chăn nuôi cần hiểu rõ lý do đằng sau từng biện pháp, chứ không chỉ thực hiện một cách hình thức.
Với định hướng phục vụ cộng đồng và trực thuộc VUSTA, Viện ASTRI coi tập huấn an toàn sinh học là một nội dung trọng tâm trong hoạt động chuyển giao kỹ thuật. Thông qua các chương trình đào tạo thực hành, tài liệu hướng dẫn và tư vấn kỹ thuật, ASTRI mong muốn giúp người chăn nuôi xây dựng những "lá chắn" vững chắc, góp phần bảo vệ sinh kế và bảo đảm an toàn thực phẩm cho xã hội.