Nông nghiệp hữu cơ đang trở thành xu hướng tất yếu khi người tiêu dùng ngày càng quan tâm đến sức khỏe, an toàn thực phẩm và môi trường. Tuy nhiên, để một sản phẩm được công nhận là hữu cơ, nông hộ phải tuân thủ những tiêu chuẩn nghiêm ngặt và trải qua quy trình chứng nhận bài bản.
Nông nghiệp hữu cơ là gì?
Nông nghiệp hữu cơ là hệ thống canh tác dựa trên các quy luật sinh thái tự nhiên, hạn chế tối đa vật tư tổng hợp và ưu tiên duy trì độ phì nhiêu của đất, đa dạng sinh học và sức khỏe hệ sinh thái nông nghiệp. Nguyên tắc cốt lõi là nuôi dưỡng đất để đất nuôi cây.
Canh tác hữu cơ không đơn thuần là ngừng dùng hóa chất, mà là một hệ thống quản lý toàn diện, trong đó phân hữu cơ, luân canh, che phủ đất và kiểm soát sinh học đóng vai trò trung tâm.
Các tiêu chuẩn chứng nhận phổ biến
Trên thị trường hiện có nhiều bộ tiêu chuẩn hữu cơ, mỗi bộ phục vụ những thị trường mục tiêu khác nhau. Việc lựa chọn tiêu chuẩn phù hợp phụ thuộc vào định hướng tiêu thụ trong nước hay xuất khẩu:
- TCVN 11041: bộ tiêu chuẩn hữu cơ quốc gia của Việt Nam, phù hợp cho thị trường nội địa.
- USDA Organic: tiêu chuẩn của Hoa Kỳ, cần thiết khi xuất khẩu vào thị trường Mỹ.
- EU Organic: tiêu chuẩn của Liên minh châu Âu cho thị trường EU.
- JAS: tiêu chuẩn nông nghiệp hữu cơ của Nhật Bản.
Điểm chung của các tiêu chuẩn là yêu cầu không sử dụng phân bón hóa học và thuốc bảo vệ thực vật tổng hợp, không dùng giống biến đổi gen, đồng thời phải có hệ thống ghi chép, truy xuất nguồn gốc minh bạch.
Giai đoạn chuyển đổi và quy trình chứng nhận
Đất canh tác thường phải trải qua giai đoạn chuyển đổi kéo dài một đến ba năm tùy tiêu chuẩn và loại cây trồng, nhằm loại bỏ dư lượng hóa chất và phục hồi hệ sinh thái đất. Trong giai đoạn này, nông hộ đã phải tuân thủ quy trình hữu cơ nhưng sản phẩm chưa được dán nhãn hữu cơ đầy đủ.
Quy trình chứng nhận thường gồm các bước: đăng ký với tổ chức chứng nhận, xây dựng hệ thống quản lý và hồ sơ ghi chép, đánh giá tại thực địa, phân tích mẫu khi cần, và cấp chứng nhận nếu đạt yêu cầu, sau đó duy trì bằng các đợt đánh giá định kỳ.
Chi phí, lợi ích và sai lầm thường gặp
Chuyển đổi hữu cơ đòi hỏi chi phí ban đầu và có thể giảm năng suất trong những năm đầu. Bù lại, sản phẩm hữu cơ thường bán được giá cao hơn, chi phí vật tư hóa học giảm dần, và đất đai được cải thiện bền vững về lâu dài.
Một số sai lầm nông hộ cần tránh khi chuyển đổi:
- Kỳ vọng lợi nhuận cao ngay lập tức mà bỏ qua giai đoạn phục hồi đất.
- Ghi chép sơ sài, thiếu hồ sơ truy xuất nguồn gốc khiến không đạt chứng nhận.
- Chưa xây dựng đầu ra và thị trường tiêu thụ trước khi chuyển đổi.
- Lạm dụng vật tư sinh học không rõ nguồn gốc thay cho quản lý sinh thái tổng hợp.
Kỹ thuật canh tác cốt lõi trong canh tác hữu cơ
Thành công của canh tác hữu cơ phụ thuộc vào việc làm chủ một nhóm kỹ thuật thay thế cho vật tư hóa học. Đây là những giải pháp giúp duy trì độ phì đất và kiểm soát dịch hại theo hướng sinh thái, đòi hỏi kiến thức và sự kiên trì của người sản xuất.
- Ủ phân hữu cơ và phân xanh để cung cấp dinh dưỡng và cải tạo đất.
- Luân canh và xen canh nhằm cắt vòng đời sâu bệnh và cân bằng dinh dưỡng.
- Che phủ đất bằng vật liệu hữu cơ để giữ ẩm, hạn chế cỏ dại và xói mòn.
- Sử dụng chế phẩm sinh học, thiên địch và thảo mộc để quản lý dịch hại.
- Trồng cây họ đậu cố định đạm và tạo hàng rào sinh học cho vườn.
Việc kết hợp linh hoạt các kỹ thuật này theo điều kiện cụ thể của từng vùng đất là yếu tố quyết định năng suất và chất lượng sản phẩm hữu cơ trong dài hạn.
Chứng nhận hữu cơ không phải là đích đến mà là cam kết duy trì một hệ thống canh tác minh bạch và bền vững qua từng mùa vụ.
Vai trò đào tạo của Viện ASTRI
Với chức năng nghiên cứu, ứng dụng và chuyển giao công nghệ, Viện ASTRI xác định đào tạo và tư vấn chuyển đổi hữu cơ là một hướng đồng hành thiết thực với nông hộ. Định hướng của Viện là trang bị cho nông dân kiến thức về tiêu chuẩn, kỹ thuật canh tác hữu cơ và cách xây dựng hồ sơ chứng nhận.
Thông qua các chương trình tập huấn và hỗ trợ kỹ thuật, Viện ASTRI mong muốn giúp nông hộ chuyển đổi một cách vững chắc, giảm rủi ro và từng bước tham gia vào chuỗi giá trị nông sản hữu cơ có giá trị gia tăng cao.